Przyjęcie ucznia lub studenta na praktykę oznacza dla firmy znacznie więcej niż przygotowanie stanowiska i wyznaczenie opiekuna. Osoba, która dopiero poznaje środowisko pracy, może nie znać występujących zagrożeń, obowiązujących procedur ani zasad bezpiecznego wykonywania powierzonych czynności.
Odpowiednie przygotowanie praktykanta jest więc ważnym elementem organizacji bezpiecznej pracy, a nie jedynie dobrą praktyką pracodawcy.
Trzeba jednak pamiętać, że określenie „praktykant” nie oznacza jednego, jednolitego statusu prawnego. Inne zasady mogą dotyczyć ucznia odbywającego praktyczną naukę zawodu, inne studenta na praktyce studenckiej, a jeszcze inne pracownika młodocianego zatrudnionego na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego.
Dlatego przed rozpoczęciem praktyki należy ustalić jej podstawę prawną, wiek praktykanta, zakres powierzanych mu czynności oraz obowiązki wynikające z umowy zawartej ze szkołą, uczelnią lub samym praktykantem. Kodeks pracy zobowiązuje pracodawcę do zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków zajęć odbywanych na terenie zakładu pracy przez studentów i uczniów, nawet jeżeli nie są oni jego pracownikami.
1. Ustalenie formy i zakresu praktyki
Pierwszym krokiem powinno być sprawdzenie, na jakiej podstawie praktykant będzie przebywał w firmie i wykonywał powierzone zadania.
W przypadku praktycznej nauki zawodu ucznia podstawą jest umowa zawarta pomiędzy dyrektorem szkoły a podmiotem przyjmującym ucznia. Umowa powinna określać m.in. miejsce, formę, zakres i czas trwania praktycznej nauki zawodu, prawa i obowiązki stron oraz osoby odpowiedzialne za jej prowadzenie. Do umowy dołącza się program nauczania danego zawodu.
Jeżeli młodociany jest zatrudniony przez pracodawcę na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego, posiada status pracownika i stosuje się wobec niego przepisy Kodeksu pracy dotyczące pracowników młodocianych.
Zakres czynności powierzanych praktykantowi powinien być zgodny z programem praktyki, jego przygotowaniem, wiekiem, stanem zdrowia oraz warunkami panującymi w zakładzie pracy. Praktykant nie powinien być wykorzystywany do wykonywania dowolnych prac niezwiązanych z celem praktyki.
2. Bezpieczne przygotowanie stanowiska
Przed rozpoczęciem praktyki należy sprawdzić stanowisko, na którym praktykant będzie wykonywał zadania. Weryfikacji powinny podlegać w szczególności:
- stan techniczny maszyn, urządzeń, narzędzi i instalacji,
- kompletność osłon i urządzeń zabezpieczających,
- dostępność instrukcji stanowiskowych i instrukcji obsługi,
- oznakowanie miejsc niebezpiecznych,
- organizacja dróg komunikacyjnych i transportowych,
- oświetlenie, wentylacja i warunki sanitarne,
- dostęp do apteczki, sprzętu przeciwpożarowego i dróg ewakuacyjnych.
Szczególnej uwagi wymagają stanowiska, na których występują maszyny w ruchu, energia elektryczna, substancje chemiczne, pyły, hałas, drgania, wysoka lub niska temperatura, praca na wysokości albo inne zagrożenia wypadkowe.
Podmiot przyjmujący uczniów na praktyczną naukę zawodu powinien zapewnić stanowiska szkoleniowe wyposażone w niezbędne urządzenia, sprzęt, narzędzia, materiały oraz dokumentację techniczną, z uwzględnieniem wymagań bezpieczeństwa i higieny pracy. Powinien również zapewnić dostęp do pomieszczeń higieniczno-sanitarnych i socjalnych.
Praktykant nie powinien uczyć się bezpiecznej pracy poprzez popełnianie niebezpiecznych błędów.
3. Sprawdzenie oceny ryzyka zawodowego
Pracodawca powinien znać zagrożenia występujące na stanowisku i stosowane sposoby ochrony przed nimi. Przed rozpoczęciem praktyki należy sprawdzić, czy posiadana ocena ryzyka zawodowego obejmuje rzeczywiste czynności, które będą wykonywane przez praktykanta.
Nie jest najważniejsze samo przygotowanie dodatkowego formularza zatytułowanego „ocena ryzyka dla praktykanta”. Kluczowe jest ustalenie:
- jakie czynności praktykant będzie wykonywał,
- z jakich maszyn, urządzeń i narzędzi będzie korzystał,
- z jakimi substancjami lub materiałami może mieć kontakt,
- jakie zagrożenia występują podczas tych czynności,
- jakie zabezpieczenia, środki ochrony i zasady postępowania należy zastosować.
Jeżeli zakres praktyki różni się od czynności uwzględnionych w dotychczasowej ocenie albo pojawiły się nowe maszyny, substancje lub warunki pracy, ocenę należy odpowiednio uzupełnić lub zaktualizować.
Podczas instruktażu stanowiskowego uczeń lub student powinien zostać zapoznany z czynnikami występującymi na stanowisku, związanym z nimi ryzykiem oraz sposobami ochrony przed zagrożeniami.
Brak doświadczenia praktykanta powinien zostać uwzględniony przy organizowaniu pracy i określaniu zakresu dopuszczalnej samodzielności. To, co dla doświadczonego pracownika jest oczywiste, dla osoby rozpoczynającej praktykę może być zupełnie nowe.
4. Instruktaż ogólny i stanowiskowy BHP
Przed dopuszczeniem praktykanta do wykonywania zadań należy zapewnić mu odpowiednie przygotowanie z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy.
Przepisy wprost wskazują, że instruktaż ogólny przed dopuszczeniem do wykonywania pracy odbywają:
- nowo zatrudnieni pracownicy,
- studenci odbywający u pracodawcy praktykę studencką,
- uczniowie odbywający praktyczną naukę zawodu.
Uczeń i student powinni również odbyć instruktaż stanowiskowy przed rozpoczęciem wykonywania czynności na określonym stanowisku. Instruktaż powinien obejmować występujące zagrożenia, ryzyko zawodowe, sposoby ochrony, bezpieczne metody wykonywania zadań oraz postępowanie w sytuacjach awaryjnych.
Prawidłowy instruktaż stanowiskowy powinien obejmować w szczególności:
- omówienie warunków i zasad wykonywania zadania,
- pokaz prawidłowego sposobu wykonania czynności,
- próbne wykonanie zadania przez praktykanta pod nadzorem,
- korygowanie zauważonych błędów,
- sprawdzenie wiedzy i praktycznych umiejętności.
Samo przekazanie praktykantowi instrukcji do przeczytania i zebranie podpisu nie gwarantuje, że został on rzeczywiście przygotowany do bezpiecznego wykonywania powierzonych czynności.
Sposób dokumentowania instruktażu należy dostosować do statusu praktykanta. W przypadku pracownika odbycie instruktażu potwierdza się w karcie szkolenia wstępnego. W odniesieniu do ucznia lub studenta warto zachować pisemne potwierdzenie przeprowadzenia instruktażu, zgodne z dokumentacją praktyki oraz ustaleniami ze szkołą lub uczelnią.
5. Badania lekarskie i dopuszczenie do wykonywania zadań
Wymagania dotyczące badań lekarskich zależą od statusu osoby odbywającej praktykę.
Art. 229 § 4 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego, odnosi się bezpośrednio do pracowników. Nie należy więc automatycznie stosować tego przepisu do każdego ucznia lub studenta odbywającego praktykę.
Jeżeli praktykant jest pracownikiem, w tym pracownikiem młodocianym zatrudnionym w celu przygotowania zawodowego, pracodawca nie może dopuścić go do pracy bez aktualnego orzeczenia stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku.
W odniesieniu do uczniów i studentów niebędących pracownikami zastosowanie mają odrębne przepisy. Badaniom podlegają osoby, które w trakcie praktycznej nauki zawodu, praktyki lub studiów są narażone na działanie czynników szkodliwych, uciążliwych lub niebezpiecznych dla zdrowia.
Skierowanie na takie badanie wystawia szkoła, uczelnia lub inna właściwa placówka dydaktyczna. W skierowaniu powinny zostać wskazane czynniki występujące w miejscu odbywania praktyki.
6. Środki ochrony oraz szczególna ochrona osób niepełnoletnich
Jeżeli wykonywanie określonych czynności wymaga stosowania odzieży roboczej, obuwia roboczego lub środków ochrony indywidualnej, praktykant powinien otrzymać wyposażenie odpowiednie do zagrożeń występujących na stanowisku.
Podmiot przyjmujący uczniów na praktyczną naukę zawodu ma obowiązek zapewnić im odzież, obuwie robocze, środki ochrony indywidualnej oraz środki higieny osobistej przysługujące pracownikom na danym stanowisku.
Kask, okulary ochronne, rękawice, ochronniki słuchu, półmaska czy obuwie ochronne nie mogą być traktowane jako formalny dodatek do stanowiska. Powinny być:
- dobrane do rodzaju zagrożenia,
- dopasowane do użytkownika,
- sprawne technicznie,
- stosowane zgodnie z przeznaczeniem,
- poprzedzone instruktażem dotyczącym prawidłowego używania.
Szczególne zasady obowiązują przy przyjmowaniu osób niepełnoletnich. Młodocianym w rozumieniu Kodeksu pracy jest osoba, która ukończyła 15 lat, a nie przekroczyła 18 lat. Nie każda osoba poniżej 18. roku życia odbywająca praktykę jest jednak automatycznie pracownikiem młodocianym – zależy to od podstawy prawnej jej zatrudnienia lub odbywania praktyki.
Co do zasady pracowników młodocianych nie wolno zatrudniać przy pracach wzbronionych. Wyjątkowo młodociany, który ukończył 16 lat, może wykonywać niektóre z tych prac, jeżeli:
- są one niezbędne do przygotowania zawodowego,
- zostały wymienione w przepisach jako dopuszczone warunkowo,
- nie mają charakteru stałego,
- pracodawca przeprowadził wymaganą ocenę ryzyka,
- zapewniono wymagane zabezpieczenia i środki ochrony,
- prace odbywają się pod stałym nadzorem osoby uprawnionej.
W przypadku uczniów odbywających praktyczną naukę zawodu dobowy wymiar zajęć nie może przekraczać 6 godzin dla uczniów, którzy nie ukończyli 16 lat, oraz 8 godzin dla uczniów powyżej 16. roku życia. Praktyczna nauka zawodu uczniów poniżej 18. roku życia nie może odbywać się w porze nocnej.
Ważne: standardy ochrony małoletnich
Pracodawca, u którego odbywa się praktyczna nauka zawodu, przygotowanie zawodowe pracowników młodocianych lub staż uczniowski, powinien również posiadać standardy ochrony małoletnich dostosowane do specyfiki zakładu pracy.
Osoba wyznaczona do pełnienia funkcji opiekuna praktyk prowadzi wobec małoletniego działalność edukacyjną. Zgodnie z wyjaśnieniami Ministerstwa Sprawiedliwości przed dopuszczeniem takiej osoby do opieki nad praktykantem należy przeprowadzić wymaganą prawem weryfikację, w tym sprawdzenie w odpowiednich rejestrach oraz uzyskanie wymaganych informacji o niekaralności. Obowiązki te są odrębne od obowiązków dotyczących BHP.
7. Wyznaczenie opiekuna i zapewnienie bieżącego nadzoru
Nawet prawidłowa dokumentacja, szkolenie i wyposażenie nie zastąpią bieżącego nadzoru.
Praktykant powinien wiedzieć:
- kto jest jego opiekunem,
- jakie czynności może wykonywać,
- których czynności nie wolno mu wykonywać samodzielnie,
- do kogo zwrócić się z pytaniem,
- komu zgłosić awarię, nieprawidłowość lub zauważone zagrożenie,
- jak postępować w razie wypadku, pożaru lub innej sytuacji awaryjnej.
W przypadku praktycznej nauki zawodu podmiot przyjmujący uczniów powinien wyznaczyć odpowiednio nauczyciela, instruktora praktycznej nauki zawodu albo opiekuna praktyk zawodowych oraz nadzorować przebieg praktyki. Osoby prowadzące praktyczną naukę zawodu muszą posiadać kwalifikacje określone w przepisach.
Dobrym sposobem organizacji praktyki jest stopniowe zwiększanie samodzielności:
- opiekun omawia zadanie,
- pokazuje prawidłowy sposób jego wykonania,
- praktykant wykonuje zadanie pod bezpośrednim nadzorem,
- opiekun ocenia sposób pracy i koryguje błędy,
- samodzielne wykonywanie zadania jest dopuszczane dopiero po potwierdzeniu odpowiednich umiejętności.
Jeżeli podczas praktycznej nauki zawodu dojdzie do wypadku, podmiot przyjmujący ucznia powinien udzielić pomocy, zabezpieczyć miejsce zdarzenia, poinformować właściwe osoby i szkołę oraz sporządzić wymaganą dokumentację powypadkową.
Praktyka to również lekcja bezpieczeństwa
Pierwsze doświadczenia zawodowe kształtują nawyki, które mogą pozostać z człowiekiem przez wiele lat. Dlatego warto zadbać, aby praktykant od początku uczył się nie tylko prawidłowego wykonywania powierzonych obowiązków, lecz także odpowiedzialnego podejścia do bezpieczeństwa własnego i innych osób.
Przed przyjęciem praktykanta należy więc sprawdzić jego status i dokumenty, zakres powierzanych czynności, przygotowanie stanowiska, ocenę zagrożeń, wymagane instruktaże i badania, środki ochrony, ograniczenia dotyczące osób niepełnoletnich oraz sposób sprawowania nadzoru.
Planujesz przyjąć ucznia lub studenta na praktykę? Zadbaj o BHP od pierwszego dnia.
BHP Consulting pomoże przygotować firmę do przyjęcia praktykantów – od analizy stanowiska i oceny ryzyka zawodowego, przez dokumentację i szkolenia, aż po organizację bezpiecznej praktycznej nauki zawodu.
Kontakt
BHP Consulting mgr inż. Piotr Król
ul. Brzegi 5d, 34-120 Andrychów
tel. 728 550 594
e-mail: info@bhpconsulting.biz
Strona internetowa BHP Consulting
